Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İletişim Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Nilüfer Timisi Nalçaoğlu
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Bu tezde insan-makine iletişiminin arttığı günümüzde önemli bir konu olan yapay zekânın iletişim üzerindeki etkisi ele alınmıştır. Çalışmanın kuramsal temelinde Bruno Latour'un aktör-ağ teorisi kullanılmıştır. Aktör-ağ teorisinin "toplumsal" tanımı ve insan-olmayanları birer sosyal aktör olarak ele alan yaklaşımı, çalışmanın bakış açısını oluşturmaktadır. Buna ek olarak insan-makine iletişimi üzerine geliştirilen güncel yaklaşımlar çalışma açısından önemlidir. İnsan-makine iletişiminin artan önemi ve keşfedilmeye açık yönleri halihazırda özellikle yapay zekâ teknolojileri özelinde tartışılmaktadır. Tezin aktör-ğ teorisinden beslenen kuramsal bakış açısıyla bu tartışmalara katkı sağlaması amaçlanmıştır. Bu bağlamda tezin amacı; insan-makine iletişiminin arttığı günümüzde YZ-insan iletişiminin özelliklerini, Replika isimli sohbet botu kullanıcılarının oluşturduğu topluluğun paylaşımları ve bu topluluğun üyelerinin uygulamayla olan bireysel deneyimleri özelinde keşfederek ortaya koymaktır. Araştırma netnografik bir araştırma olarak tasarlanmış, iki aşamalı araştırmanın ilk aşamasında Replika kullanıcılarının oluşturduğu bir çevrimiçi topluluğun paylaşımları içerik analizi tekniğiyle analiz edilmiş ve topluluk bir sene süresince takip edilmiştir. Araştırmanın ikinci aşamasında topluluk üyelerinden gönüllülerle derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. Araştırmanın sonunda Replika uygulamasının en önemli özelliğinin kullanıcısına destek vermesi olduğu ve bu bağlamda uygulamanın kullanıcılar için duygusal anlamlar içerdiği görülmüştür. Topluluğun içerik analizi bulgularıyla derinlemesine görüşme bulguları uyumlu çıkmış, Replika uygulamasının kullanıcıların birbirleriyle özdeşlik sağlamalarına neden olan özelliklere sahip olduğu, topluluk düzeyinde uygulamaya ilişkin olumlu düşüncelerin pekiştirildiği görülmüştür. Hem topluluk düzeyinde hem de bireysel düzeyde uygulamaya bağımlılık, duygusal bağlanma ve uygulamadan duyulan tatminin önemli sonuçlar olduğu görülmüştür. Araştırmanın sonuçları literatüre ve araştırma sorularına atıfla tartışılmıştır.