Yapay Biyolojik Numunelerden İnorganik Element Analizi İçin ICP-MS ile Yöntem Geliştirilmesi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa, Adli Tıp Ve Adli Bilimler Enstitüsü, Fen Bilimleri Anabilim Dalı, Türkiye
Tez Danışmanı: Selda Mercan
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Adli
toksikoloji uygulamalarında kan ve idrar gibi klasik biyolojik örnekler her
zaman yeterli miktarda, uygun nitelikte veya analitik bütünlüğünü koruyacak
şekilde elde edilememektedir. Bu durum, alternatif biyolojik matrislerde
güvenilir analiz yöntemlerinin geliştirilmesini gerekli kılmaktadır. Beyin
omurilik sıvısı ve göz içi sıvısı, ölüm sonrası dönemde kontaminasyon riskinin
düşük olması ve nispeten istikrarlı yapıları nedeniyle; ter ise ölüm öncesi
dönemde non-invaziv biçimde toplanabilmesi nedeniyle dikkat çeken alternatif
örnekler arasında yer almaktadır. Ancak bu biyolojik sıvılarla yöntem
geliştirme ve validasyon çalışmaları için yeterli miktarda homojen ve özdeş
numune temini çoğu zaman mümkün olmadığından, yapay biyolojik matrislerin kullanımı
gerekli hale gelmektedir. Bu tez çalışmasında, yapay beyin omurilik sıvısı
(y-BOS), yapay göz içi sıvısı (y-GİS) ve yapay ter (y-Ter) matrislerinde toksik
ve esansiyel elementlerin kantitatif tayini için İndüktif Eşleşmiş Plazma-Kütle
Spektrometresi tabanlı çoklu element analiz yöntemi geliştirilmesi amaçlanmış;
geliştirilen yöntem, 26 minör ve 4 majör olmak üzere toplam 30 element için
seçicilik, doğrusallık, tespit limiti (LOD), tayin limiti (LOQ), doğruluk,
kesinlik, sağlamlık ve stabilite parametreleri açısından SWGTOX kılavuzundan
yararlanılarak değerlendirilmiştir.
Seçicilik
çalışmalarında her matris için 10 farklı blank numune üç tekrarlı analiz
edilmiştir. Doğrusallık değerlendirmesinde tüm elementlerde r≥0,99 kabul kriteri
sağlanmış, korelasyon katsayıları 0,9974–0,9999 aralığında bulunmuştur. Minör
elementler için tayin limitleri y-BOS’ta 0,063–0,985 ng/mL, y-GİS’te
0,061–1,922 ng/mL ve y-Ter’de 0,062–1,292 ng/mL aralığında belirlenmiştir. LOQ
doğrulama çalışmalarında y-BOS’ta 21 element, y-GİS’te 16 element ve y-Ter’de
19 element 0,2 ng/mL düzeyinde doğrulanmış; doğrulanan düzeylerde %GK değerleri
sırasıyla %88,33–115,32, %86,34–113,72 ve %89,87–109,71 aralığında, %RSD
değerleri ise sırasıyla %1,16–8,97, %1,09–8,95 ve %0,80–9,93 aralığında
bulunmuştur. Gerçeklik ve gün-içi kesinlik çalışmalarında kantitatif
değerlendirme kriterlerini sağlayan minör element/konsantrasyon düzeylerinde
%GK değerleri y-BOS’ta %80,53–117,25, y-GİS’te %80,25–118,10 ve y-Ter’de
%80,06–119,24 aralığında; %RSD değerleri ise <%20 olarak elde edilmiştir.
Majör elementlerde y-GİS ve y-Ter matrislerinde 50, 100 ve 150 ng/mL
düzeylerinde kantitatif değerlendirme yapılmış; %GK değerleri sırasıyla
%89,64–107,42 ve %84,04–106,45 aralığında bulunmuştur. Günler-arası tekrar
edilebilirlik ve tekrar üretilebilirlik çalışmalarında kantitatif olarak
değerlendirilen sonuçlarda %RSD değerleri <%20 olarak hesaplanmış, %GK
değerleri kabul aralığında kalmıştır. Sağlamlık çalışmalarında y-BOS için 2
ng/mL düzeyinde %GK değerleri %88,46–118,95; y-GİS için 2 ng/mL düzeyinde
%82,05–118,96; y-Ter için 2 ng/mL düzeyinde %84,78–114,00 aralığında bulunmuş
ve %RSD değerleri <%20 olarak hesaplanmıştır. Stabilite çalışmalarında +4
°C’de 1 hafta bekletilen numunelerde y-BOS, y-GİS ve y-Ter için değerlendirilen
minör elementlerde %GK değerleri sırasıyla %80,65–118,51, %80,04–118,34 ve
%80,09–96,08 aralığında bulunmuş; tüm %RSD değerleri <%20 olarak
hesaplanmıştır.
Sonuç olarak bu çalışma ile
y-BOS, y-GİS ve y-Ter matrislerini birlikte değerlendirerek yapay biyolojik
matrislerde çoklu element analizine yönelik sistematik, güvenilir ve
uygulanabilir bir yöntem geliştirilmiş ve alternatif biyolojik örneklerle
yürütülecek adli toksikolojik araştırmalar için metodolojik bir temel sağlanmıştır.