Tez Türü: Sanatta Yeterlik
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Gelişim Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi, Grafik Tasarımı, Türkiye
Tez Danışmanı: Birsen Çeken
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Bu çalışma, tipografinin yalnızca bir görsel sunum unsuru değil, aynı zamanda çok katmanlı anlam üretiminde ve algı yönetiminde aktif rol oynayan bir gösterge sistemi olduğunu savunmaktadır. Postyapısalcı kuramın iki temel figürü olan Jacques Derrida ile Jean-François Lyotard’ın ‘différance’, ‘logosentrizm’, ‘metanarratiflerin sonu’ ve ‘parçalı bilgi’ kavramları çerçevesinde şekillenen bu tez, tipografik düzenlemelerin sabit ve otoriter anlam yapıları yerine, çoğul, yoruma açık ve kültürel bağlama göre yeniden yapılandırılabilen semantik düzlemler sunduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışmanın uygulama bölümünde, klasik-modernist ve postyapısalcı yaklaşımla tasarlanmış 20 kitap kapağı üzerinden gerçekleştirilen tipografik algı analizleri, Charles Osgood’un Semantik Farklılıklar Modeli temel alınarak yapılandırılmış özgün bir ölçek aracılığıyla yürütülmüştür. Toplam 10 bipolar kavram çifti üzerinden yürütülen değerlendirmelerde izleyici algısı üç temel boyutta (Evaluation, Potency, Activity) analiz edilmiştir. Ölçeklerin güvenirliği, Cronbach's α = 0.943 düzeyinde yüksek iç tutarlılık göstermiştir. Elde edilen bulgular, postyapısalcı tasarımların katılımcılar tarafından daha yorumlayıcı, düşündürücü ve çok katmanlı olarak algılandığını göstermektedir. İstatistiksel analiz sonuçları, eşleştirilmiş t-testi ve yüksek düzeyli Cohen's d değerleri ile desteklenmiş, bu durum, tipografinin algı yönetiminde yalnızca biçimsel değil, aynı zamanda anlamsal ve yönlendirici bir işlev üstlendiğini ortaya koymuştur. Postyapısalcı yaklaşımlar izleyici üzerinde anlamın sabitlenmesine karşı bir direnç üretmiş, izleyiciyi anlamın kurucu öznesi konumuna getirmiştir. Böylece bu çalışma, tipografinin epistemolojik ve semantik potansiyelini yeniden düşünmeye olanak tanıyan kuramsal ve yöntemsel bir zemin sunarak grafik tasarım literatürüne özgün katkılar sağlamaktadır.