Akademik Veri Yönetim Sistemi
VIII. Uluslararası Yeni Medya Konferansı, İstanbul, Türkiye, 4 - 05 Aralık 2025, (Yayınlanmadı)
Rızanın Krizi: Gözetim Kapitalizmi Çağında Konfor Karşılığında Teslim Edilen Özgürlük
Gözetim kapitalizmi çağında bireysel özgürlüklerin çoğu zaman “dijital konfor” vaadiyle teknoloji
şirketlerine ve içinde bulunulan ekonomi-politik sisteme sessizce devredilmesi söz konusudur. Akıllı
telefon uygulamaları, internet ve hizmet sağlayıcıları, akıllı ev sistemleri, gündelik yaşamı kolaylaştırıcı
dijital sistemler üzerinden sağlanan “dijital konfor” karşılığında mahremiyet, görünürlük, veri
kontrolü, bireysellik gibi temel haklar asimetrik şekilde devredilmektedir. Çalışma bireyin
“uygulamayı indir”, “kabul et ve devam et”, “kişiselleştirilmiş deneyim” gibi görünürde sıradan olan
arayüzler üzerinden, farkında olunmadan yeni gözetim rejimlerine rıza üretmesi tespiti üzerine
kurulmuştur.
Gözetim kapitalizmi; teknik bir veri toplama pratiği olmanın ötesinde insan deneyimini ham maddeye,
davranışı ise öngörülebilir ve yönlendirilebilir bir ürüne dönüştüren dijital merkezli ve yayılımlı bir
iktidar biçimi olarak görünmektedir. Bu noktada birey kendini “özgür tüketici sahibi kullanıcı” olarak
düşünürken ortada bir temel çelişki vardır. Aslında birey artık algoritmik olarak çerçevelenmiş,
sınırlandırılmış ve ekonomikleşmiş bir alanda/dönemde yaşamaktadır. Özgürlük hissini güçlendiren
“kişiselleştirilmiş içerik” ve getirdiği algı; içinde bulunulan ve görüş açısını daraltan yankı odaları ve
filtre balonların varlığının görülmesini veya reddedilmesini zorlaştırmaktadır. Öte yandan “güvenlik”
söylemi de mekânda ve zamanda anonimliği aşındıran yoğun veri birikiminin görülmesini
engellemektedir.
Çalışma, kuramsal-derleme ve eleştirel söylem analizi üzerinden, dijital konfor’un içindeki üç temel
çelişkiye odaklanmaktadır: 1) Bireylere özgürlük göstergesi olarak sunulan rıza beyanları; karmaşık
metinler, platform bağımlılığı, alternatifsizlikler içinde fiili bir zorunluluğa dönüşebilmektedir; 2)
Zaman kazandırma iddiası, sürekli çevrimiçi olma ve bunların getirdiği dikkatin, zihinsel alanın ve
gündelik yaşamın kuşatılması üzerinden bir bağımlılık halinin üretilmesi; 3) “Şeffaf ve güvenli hizmet”
söylemi üzerinden kullanıcıdan saklanan epistemik eşitsizlikler.
Bütün bu tablo, bireysel özgürlüğün, “seçim yapma” kapasitesinin ötesinde; bilgiye erişim, şeffaflık,
veri üzerinde denetim ve rızanın geri alınabilirliği ile de birlikte düşünülmesi gerektiğini göstermekte,
günümüz dünyasında çözüm önerileri düşünmek için bir durum tespiti ve başlangıç noktası sunmaktadır.
Anahtar kelimeler: Gözetim kapitalizmi, Rıza krizi, dijital konfor
Sarp Bağcan, Orcid: 0000-0001-8075-378X
The Crisis of Consent: Freedom Surrendered in Exchange for Comfort in the Age of Surveillance
Capitalism
In the age of surveillance capitalism, individual freedoms are all too often silently ceded to
technology corporations and the prevailing politico-economic order under the promise of “digital
comfort.” In exchange for the comforts provided by smartphone applications, internet and service
providers, smart-home systems and other digital infrastructures that facilitate everyday life,
fundamental rights such as privacy, visibility, control over one’s data and individuality are
asymmetrically transferred. This study is grounded in the observation that, through seemingly
ordinary interfaces such as “download the app,” “accept and continue,” and “personalized
experience,” individuals are led—often without full awareness—to produce consent to new regimes
of surveillance.
Surveillance capitalism appears not merely as a technical practice of data extraction, but as a digitally
centred and diffusely embedded form of power that transforms human experience into raw material
and behaviour into a predictable and steerable commodity. At this point, while the individual
imagines themself as a “free consumer-owner user,” a fundamental contradiction emerges. In reality,
the individual now lives within an algorithmically framed, delimited and economised space/epoch.
The sense of freedom reinforced by “personalised content” and its attendant perception makes it
difficult to perceive—or prompts denial of—the echo chambers and filter bubbles that narrow one’s
field of vision. At the same time, the discourse of “security” obscures the massive accumulation of
data that erodes anonymity across both space and time.
Drawing on theoretical synthesis and critical discourse analysis, the study focuses on three core
contradictions embedded in digital comfort: (1) Consent forms that are presented as indicators of
individual freedom may, through complex texts, platform dependencies and the absence of real
alternatives, turn into de facto obligations; (2) The promise of saving time produces a state of
dependency through the demand for constant connectivity and the resulting encirclement of
attention, mental space and everyday life; (3) Under the rhetoric of “transparent and secure service,”
epistemic inequalities are concealed from users.
Taken together, this picture suggests that individual freedom must be conceived not only in terms of
the capacity to “make choices,” but also in relation to access to information, transparency, control
over data and the revocability of consent. In this regard, the article offers a diagnostic framework
and a point of departure for reflecting on possible solutions in today’s world.
Keywords Surveillance capitalism, crisis of consent, digital comfort: