Neoliberal Devletçilik Bağlamında Özelleştirme Sonrası Kardemir ve Karabük’te Sosyo-Mekânsal Dönüşüm
Praksis, sa.71, ss.215-249, 2026 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: Sayı: 71
- Basım Tarihi: 2026
- Dergi Adı: Praksis
- Derginin Tarandığı İndeksler: TR DİZİN (ULAKBİM)
- Sayfa Sayıları: ss.215-249
- İstanbul Gelişim Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Türkiye’de neoliberal devletçiliğin nasıl işlediğini, 1995 yılında özelleştirilen Karabük Demir Çelik Fabrikaları (Kardemir) örneği üzerinden inceleyen bu çalışmanın temel argümanı, özelleştirmenin devletin ekonomik alandaki varlığının sona ermesi anlamına gelmediğidir. Tersine, devletin ölçeğini, araçlarını ve müdahale biçimlerini değiştirerek Kardemir üzerindeki etkisini yeniden yapılandırdığı ve zamanla derinleştirdiğidir. Çalışma bu yönüyle, küreselleşme literatüründe sıkça ileri sürülen “ulus-devletin geri çekilişi” tezlerine (Ohmae, 1995; Strange, 1996; Hardt ve Negri, 2001) karşı çıkmaktadır. Çalışmada Brenner’ın (2004) “devletin yeniden ölçeklenmesi” yaklaşımından hareketle, neoliberal devletin Kardemir üzerindeki yeniden yapılanması analiz edilmekte ve üç temel araçla yeniden konumlandığı gösterilmektedir. İlk olarak, 1995–2005 döneminde hazine kredileri, borç silme ve 2001 krizi sonrasında sağlanan likidite destekleri yoluyla mali kurtarma mekanizmaları devreye sokulmuştur. İkinci olarak, 2005–2020 arasında SPK’nın kurumsal yönetim düzenlemeleri üzerinden şirket üzerinde düzenleyici yönetişim tesis edilmiştir. Üçüncü olarak ise 2022 sonrasında Türkiye Varlık Fonu gibi yeni ölçeklerde mülkiyet eklemlenmesiyle devlet, stratejik sektörlerde doğrudan ya da yarı-doğrudan sahiplik ilişkileri kurarak yeniden şirketin merkezine yerleşmiştir. Böylece, Peck ve Tickell’ın (2002) kavramsallaştırdığı biçimiyle devletin yalnızca “geri çekilme (roll-back)” yoluyla önceki kurumsallıkları tasfiye etmediği, aynı zamanda “açılma (roll-out)” süreçleri ve sonrasında mülkiyet üzerinden yeniden yapılandığı gösterilmektedir. Çalışma ayrıca bu dönüşümün Karabük’teki sosyo-mekânsal yansımalarını da ele almaktadır. Özelleştirme sonrası kent, nüfus kaybı, nitelikli işgücünün göçü, sosyal tesislerin ve kamusal mekânların terk edilmesiyle bir kentsel büzülme (urban shrinkage) evresi yaşamıştır. Buna karşılık 2010’larla birlikte TOKİ projeleri, yeni konut üretimi ve Kardemir’e ait lojman arazilerinin lüks konut alanlarına dönüşmesi üzerinden yeni bir değerlenme süreci başlamıştır. Bu paradoksal dönüşüm Smith’in (1979) “rant farkı” yaklaşımıyla tartışılmaktadır.
This study examines how neoliberal statism operates in Turkey through the case of Karabük Iron and Steel Works (Kardemir), which was privatized in 1995. Its main argument is that privatization did not signify the end of the state’s presence in the economic sphere. On the contrary, the state restructured and gradually deepened its influence over Kardemir by transforming its scale, instruments, and modes of intervention. In this respect, the study challenges the “retreat of the nation-state” theses frequently advanced in the globalization literature (Ohmae, 1995; Strange, 1996; Hardt and Negri, 2001). Drawing on Brenner’s (2004) “approach to state rescaling”, it analyzes the restructuring of the neoliberal state over Kardemir and shows that it was repositioned through three main mechanisms. First, between 1995 and 2005, financial rescue mechanisms were activated through Treasury loans, debt write-offs, and liquidity support provided after the 2001 crisis. Second, between 2005 and 2020, regulatory governance over the company was established through the Capital Markets Board’s (CMB) corporate governance regulations. Third, after 2022, through new scales of property articulation such as the Turkey Wealth Fund (TWF), the state re-entered the center of the company by establishing direct or semi-direct ownership relations in strategic sectors. Thus, in the sense conceptualized by Peck and Tickell (2002), the state is shown not only to have dismantled previous institutional arrangements through “roll-back,” but also to have been restructured through “roll-out” processes and, subsequently, through property relations. The study also addresses the socio-spatial reflections of this transformation in Karabük. After privatization, the city experienced a phase of urban shrinkage marked by population loss, the outmigration of qualified labor, and the abandonment of social facilities and public spaces. By contrast, from the 2010s onward, a new phase of revalorization emerged through TOKİ-led projects, new housing production, and the transformation of some land formerly used for Kardemir’s company housing into luxury housing areas. This paradoxical transformation is discussed through Smith’s (1979) “rent gap” approach.