Kapitalizm, Kentleşme ve Yoksulluk
23. Uluslararası İktisat Öğrencileri Kongresi, İzmir, Türkiye, 27 - 28 Mayıs 2021, ss.8-28, (Tam Metin Bildiri)
- Yayın Türü: Bildiri / Tam Metin Bildiri
- Basıldığı Şehir: İzmir
- Basıldığı Ülke: Türkiye
- Sayfa Sayıları: ss.8-28
- İstanbul Gelişim Üniversitesi Adresli: Hayır
Özet
Kent ve kentleşme kavramlarını
insanlığın yerleşik hayata geçişinden itibaren ele almak mümkündür. Üretimin
örgütlenmesi toplumsal yaşamı belirleyen en önemli faktördür. Bu bağlamda, iş
bölümü ve uzmanlaşma kavramları zaman içerisinde hayatımızda yerini almaktadır.
İlk kentler, üretimin tarımsal olmasından kaynaklı, verimli toprakların ve
önemli su kaynaklarının etrafında oluşmuştur. İlerleyen zamanlarda üretimin
artması ve teknik gelişmelerle birlikte kent yapısı da önemli ölçüde
değişmiştir. Bu değişimleri kapitalizm ekseninde ele alan kent kuramları
vardır. Sjoberg, sanayi öncesi, sanayi ve geçiş kentleri olmak üzere 3
kategoride incelemektedir.
Genel anlamda bakarsak, ortaçağ
dönemi kentlerinin üretim ilişkilerini toprak mülkiyeti belirlerken, kapitalizm
ile birlikte üretimin sermaye yoğun biçime kavuştuğunu görüyoruz. Bu, kent
yapısında belirleyici üretim ilişkisinin sermaye sahipliği olmasına neden
olmaktadır. Literatürde, birçok ekonomist, çevrebilimci, sosyolog kentleri
kendi bakış açılarına göre değerlendirmişlerdir. Kentleşmenin getirisi
anlamında içsel ekonomiler, toplanma ekonomileri gibi olumlu dışsallıkların
varlığı ortaya konulmuştur. Yine nüfus yoğunluğunun artmasıyla birlikte kamu
hizmetlerinde ölçek ekonomilerinin ortaya çıkması gibi önemli getiriler vardır.
Bizim çalışmamızın ana ekseni,
üretim biçiminde yaşanan değişimin üst yapıya etkisini ortaya koymak ve bu
yapısal değişikliğin yoksulluk üzerinde etkisinin olup olmadığını anlamak
olacaktır. Bir diğer deyişle araştırma sorumuz: kapitalizmde kentleşmenin yoksulluk
üzerinde etkisi var mıdır?
Benzer çalışmalarda kapitalizm
sonrası kent örgütlenmesinin sanayileşme ile eşanlı olarak ilerlediği ortaya
konulmuştur. Özellikle Batı Avrupa kentlerinin sanayileşerek ortaçağ dönemi
surlarının dışına çıktığını görmekteyiz. Bu teori sanayi devriminin
gerçekleştiği topraklar, yani günümüz gelişmiş ülkeleri, açısından geçerli
olurken, ülkemiz için aynı şeyi tam olarak söyleyemiyoruz.
Çalışmamızı önemli kılan
hususlardan birisi, yukarıda bahsettiğimiz sanayileşme ile eşanlı kentleşmenin
olup olmadığını gösterecek olmasıdır. GSMH’nın yaklaşık %30’una sahip olan
İstanbul kentimizin tarihsel gelişimi ele alınarak, Sjoberg’in
sanayileşme/kentleşme ilişkisine dair teorisinin ülkemiz için geçerliliği
tartışılacaktır. İkinci önemli husus da, günümüz modern kentlerinin hızlı
gelişiminin bir sonucu olarak her biçimdeki yoksulluğun (bölgesel, nisbi,
mutlak) artıp artmadığını ortaya koyacak olmasıdır. Daha önce yapılan
çalışmalarda hızlı kentleşmenin, bölgesel anlamda gelir eşitsizliğini
arttırdığı söylenmiştir. Bizim çalışmamızın farklılığı tarihsel değişimin
etkisi bağlamında kentlerde oluşan yoksul yığınlarının ortaya konulacak
olmasıdır. Bir yandan kapitalizmin ve takip eden süreçte Fordizm’in üretim
üzerinde getirdiği gelişme ve zenginleşme ortaya konulurken, büyüyen kentlerde
yoksulluğun ne durumda olduğunu göreceğiz. Örneğin; en fazla yoksul birey, en
büyük kentte midir?