Kapitalizm, Kentleşme ve Yoksulluk


Creative Commons License

Burkan B.

23. Uluslararası İktisat Öğrencileri Kongresi, İzmir, Türkiye, 27 - 28 Mayıs 2021, ss.8-28, (Tam Metin Bildiri)

  • Yayın Türü: Bildiri / Tam Metin Bildiri
  • Basıldığı Şehir: İzmir
  • Basıldığı Ülke: Türkiye
  • Sayfa Sayıları: ss.8-28
  • İstanbul Gelişim Üniversitesi Adresli: Hayır

Özet

Kent ve kentleşme kavramlarını insanlığın yerleşik hayata geçişinden itibaren ele almak mümkündür. Üretimin örgütlenmesi toplumsal yaşamı belirleyen en önemli faktördür. Bu bağlamda, iş bölümü ve uzmanlaşma kavramları zaman içerisinde hayatımızda yerini almaktadır. İlk kentler, üretimin tarımsal olmasından kaynaklı, verimli toprakların ve önemli su kaynaklarının etrafında oluşmuştur. İlerleyen zamanlarda üretimin artması ve teknik gelişmelerle birlikte kent yapısı da önemli ölçüde değişmiştir. Bu değişimleri kapitalizm ekseninde ele alan kent kuramları vardır. Sjoberg, sanayi öncesi, sanayi ve geçiş kentleri olmak üzere 3 kategoride incelemektedir.

Genel anlamda bakarsak, ortaçağ dönemi kentlerinin üretim ilişkilerini toprak mülkiyeti belirlerken, kapitalizm ile birlikte üretimin sermaye yoğun biçime kavuştuğunu görüyoruz. Bu, kent yapısında belirleyici üretim ilişkisinin sermaye sahipliği olmasına neden olmaktadır. Literatürde, birçok ekonomist, çevrebilimci, sosyolog kentleri kendi bakış açılarına göre değerlendirmişlerdir. Kentleşmenin getirisi anlamında içsel ekonomiler, toplanma ekonomileri gibi olumlu dışsallıkların varlığı ortaya konulmuştur. Yine nüfus yoğunluğunun artmasıyla birlikte kamu hizmetlerinde ölçek ekonomilerinin ortaya çıkması gibi önemli getiriler vardır.

Bizim çalışmamızın ana ekseni, üretim biçiminde yaşanan değişimin üst yapıya etkisini ortaya koymak ve bu yapısal değişikliğin yoksulluk üzerinde etkisinin olup olmadığını anlamak olacaktır. Bir diğer deyişle araştırma sorumuz: kapitalizmde kentleşmenin yoksulluk üzerinde etkisi var mıdır?

Benzer çalışmalarda kapitalizm sonrası kent örgütlenmesinin sanayileşme ile eşanlı olarak ilerlediği ortaya konulmuştur. Özellikle Batı Avrupa kentlerinin sanayileşerek ortaçağ dönemi surlarının dışına çıktığını görmekteyiz. Bu teori sanayi devriminin gerçekleştiği topraklar, yani günümüz gelişmiş ülkeleri, açısından geçerli olurken, ülkemiz için aynı şeyi tam olarak söyleyemiyoruz.

Çalışmamızı önemli kılan hususlardan birisi, yukarıda bahsettiğimiz sanayileşme ile eşanlı kentleşmenin olup olmadığını gösterecek olmasıdır. GSMH’nın yaklaşık %30’una sahip olan İstanbul kentimizin tarihsel gelişimi ele alınarak, Sjoberg’in sanayileşme/kentleşme ilişkisine dair teorisinin ülkemiz için geçerliliği tartışılacaktır. İkinci önemli husus da, günümüz modern kentlerinin hızlı gelişiminin bir sonucu olarak her biçimdeki yoksulluğun (bölgesel, nisbi, mutlak) artıp artmadığını ortaya koyacak olmasıdır. Daha önce yapılan çalışmalarda hızlı kentleşmenin, bölgesel anlamda gelir eşitsizliğini arttırdığı söylenmiştir. Bizim çalışmamızın farklılığı tarihsel değişimin etkisi bağlamında kentlerde oluşan yoksul yığınlarının ortaya konulacak olmasıdır. Bir yandan kapitalizmin ve takip eden süreçte Fordizm’in üretim üzerinde getirdiği gelişme ve zenginleşme ortaya konulurken, büyüyen kentlerde yoksulluğun ne durumda olduğunu göreceğiz. Örneğin; en fazla yoksul birey, en büyük kentte midir?